Dugsiga hoose waa laf-dhabarta nidaamka waxbarashada rasmiga ah ee Soomaaliya. Dowladda Federaalka, Puntland iyo Somaliland, habka dawladdu wuxuu leeyahay qaab isku mid ah: siddeed sano oo dugsi hoose ah oo ay ku xigaan afar sano oo dugsi sare ah, kaas oo badanaa loo yaqaan nidaamka "8-4".

Qaab-dhismeedka iyo da'da

• Dugsiga hoose (fasalka 1–4): sannadaha aasaaska, waxaana diiradda la saaraa akhriska, qoraalka iyo xisaabta.
• Dugsiga dhexe (fasalka 5–8): maamullo dhowr ah ayuu ku dhammaadaa imtixaan lagu dhammeeyo heerkan.
• Carruurta waxaa laga filayaa inay fasalka koowaad galaan qiyaastii marka ay lix jir yihiin.
• Dugsiyada gaarka loo leeyahay ee Carabiga wax ku dhiga qaarkood waxay raacaan qaabka "9-3": sagaal sano oo waxbarasho aasaasi ah iyo saddex sano oo dugsi sare ah.

Dastuurka Ku-meel-gaarka ah ee 2012 (qodobka 30-aad) wuxuu muwaadin kasta u xaqiijinayaa waxbarasho lacag la'aan ah ilaa heerka dugsiga sare, tirakoobka federaalka ee 2016–17-na wuxuu siddeedda sano ee dugsiga hoose ku tilmaamaa kuwo qasab ah, sida ay sheegtay warbixinta PEER ee UNESCO. Somaliland waxay wareeggeeda dugsiga hoose ku sifaysaa afar sano oo hoose iyo afar sano oo dhexe.

Luqadda iyo manhajka

Siyaasadda luqadda ee federaalka oo lagu dhawaaqay Agoosto 2018 waxay dhigaysaa in Af-Soomaaliga uu yahay luqadda wax lagu barto dugsiga hoose. Af-Ingiriisiga waxaa maaddo ahaan loo bilaabaa fasallada hore; tusaale ahaan, Puntland waxay ka bilowday fasalka labaad, halka Carabiga iyo culuumta Islaamka lagu dhigo Carabi. Sannadkaas 2018 wasaaradda federaalku waxay sidoo kale ku dhawaaqday manhaj qaran oo cusub oo loogu talagalay in suurtogal laga dhigo imtixaanno qaran oo mideysan.

Cidda maamusha dugsiyada hoose

Carruurta Soomaaliyeed ee dugsiga hoose dhigata badankoodu waxay ku jiraan dugsiyo aan dawladeed ahayn: dugsiyo gaar loo leeyahay, dugsiyo bulsho iyo dugsiyo ay maamulaan hay'ado diimeed ama samafal, kuwaas oo intooda badan ku bahoobay ururro "dallad" ah. Tirakoobka Iskaashiga Caalamiga ah ee Waxbarashada (GPE) ee 2015–16 wuxuu muujiyay in 87.5% ardayda dugsiyada hoose ay ku jireen machaddo aan dawladeed ahayn, tirakoobka wasaaradda federaalka ee 2016–17-na wuxuu ogaaday in 15% carruurta oo keliya ay dhiganayeen dugsiyo hoose oo dawladeed. Daraasad Bangiga Adduunka ee 2018 ayaa tirisay 14 urur oo dallad ah oo dugsiyada gaarka ah, kuwaas oo maamula ama xiriir la leh in ka badan 1,000 dugsi oo ay dhigtaan in ka badan 250,000 arday.

Somaliland qaybteeda dawladeed ayaa ka weyn: 63% ardaydeeda dugsiyada hoose waxay ku jireen dugsiyo dawladeed sannad-dugsiyeedkii 2018–19. Waxay bilowday waxbarasho bilaash ah oo dugsiga hoose sannadkii 2011; sida uu sheegay Machadka Heritage ee Daraasaadka Siyaasadda, taasi waxay kordhisay ardayda fasalka koowaad qiyaastii 12%, balse dugsiyo badan ayaan awoodin inay qaadaan baahida korortay. Tirada dugsiyada hoose ee halkaas waxay ka kordhay 144 sannadkii 1999 una gaartay 917 sannadkii 2010.

Imtixaannada

Wasaaradda Waxbarashada iyo Tacliinta Sare ee Puntland waxay qabataa imtixaanka fasalka 8-aad iyo kan fasalka 12-aad, sharciga waxbarashada Somaliland-na wuxuu ku waajibinayaa ardayga dhammeeya heer kasta inuu galo imtixaanka shahaadada qaranka. Dowlad-goboleedyada federaalka, imtixaanka qaranka ee ugu daneynta badan waa imtixaanka dugsiga sare ee fasalka 12-aad (eeg bogga dugsiyada sare).

Helitaanka waxbarashada ayaa weli ah caqabadda ugu weyn

Tirada ardaydu way kordhay, haddana qayb aad u weyn oo carruurta ka mid ah weligood ma bilaabaan ama ma dhammaystaan dugsiga hoose. Qorshaha Baahiyaha iyo Gargaarka Bani'aadminimo ee Qaramada Midoobay ee 2025 wuxuu qiyaasay in 4.5 milyan oo carruur ah oo da'da dugsiga ah, oo ka badan kala bar carruurta oo dhan, ay dugsiga ka maqnaayeen. Colaadda, masiibooyinka cimilada sida abaarta iyo fatahaadaha, barakaca iyo kharashka dugsiyada gaarka ah ayaa ka mid ah caqabadaha ay sheegaan qorsheeyayaasha iyo hay'adaha gargaarku. Gabdhaha, carruurta miyiga iyo reer guuraaga, carruurta barakacayaasha ah iyo carruurta naafada ah ayaa ka mid ah kuwa ugu saameynta badan.